Nowy cykl!
Energia elektryczna jest towarem. Brzmi to absurdalnie, lecz to prawda. Jak to w ogóle możliwe? Skąd bierze się jej cena rynkowa?
Spis treści
Produkcja energii
Jak powszechnie wiadomo prąd bierze się z gniazdka, gdzie trafia z elektrowni. Jednak zanim energia elektryczna pojawi się naszej domowej sieci, nim pobierzemy ją z pobliskiej sieci niskiego napięcia, musi zostać wytworzona i dostarczona do nas.
W skali kraju energia produkowana jest w jednostkach wytwórczych – potocznie zwanych elektrowniami. Początkowo możemy je podzielić na dwa typy:
- Elektrownie emisyjne – zasilane ze źródeł nieodnawialnych – paliw kopalnych
- Elektrownie bezemisyjne – Odnawialne Źródła Energii (OZE)
Ilość energii, która jest pozyskiwana na podstawie mocy zainstalowanych w poszczególnych typach elektrowni tworzy mix wytwórczy kraju. W Polsce w roku 2024, mix prezentował się w następujący sposób:
Elektrownia Bełchatów – największa w Polsce na węgiel brunatny
Największą elektrownią w systemie jest należąca do PGE GiEK Elektrownia Bełchatów o mocy zainstalowanej sięgającej ponad 5GW. Jej źródłem zasilania jest węgiel brunatny. Przy okazji to największa elektrownia wykorzystująca to paliwo w Europie.
Elektrownia Kozienice, druga na podium (węgiel)
Największą elektrownią na węgiel kamienny (oraz drugą największą jednostką w kraju) jest należąca do spółki ENEA Wytwarzanie elektrownia Kozienice – o mocy zainstalowanej sięgającej 4 GW.
„Dolna Odra”, gaz. (PGE Elektrownia Gryfino)
Największą jednostką zasilaną gazem ziemnym jest należąca do PGE Elektrownia Gryfino Dolna Odra, o mocy zainstalowanej na poziomie 1,36 GW.
Największa farma wiatrowa w Polsce: Farma Potęgowo
Największą farmą wiatrową na terenie naszego kraju jest należąca do Mashav Energia Farma Potęgowo o mocy zainstalowanej 219 MW. Należy jednak pamiętać o rozwijanych właśnie projektach off-shore – mocach przekraczających 1GW.
Farma PV Zwartowo – największa elektrownia słoneczna
W przypadku elektrowni słonecznych największą jest Farma PV Zwartowo o mocy ok. 200MWp (planowane jest około 285 MWp ), która należy do Goldbeck Solar oraz Respect Energy. Należy jednak pamiętać o rozwijanych właśnie projektach off-shore – mocach przekraczających 1GW.
Moc zainstalowana
Moc zainstalowana wyraża hipotetyczną ilość energii, która może zostać wytworzona z danej jednostki wytwórczej w określonych warunkach – zwłaszcza w przypadku źródeł OZE. Źródła konwencjonalne poza awariami, remontami, włączeniami pozostają w dyspozycji właściciela lub operatora do pracy z pełną dostępną mocą.
Rosnący udział OZE w systemie wymaga elastycznych źródeł dopełniających system w chwilach mniejszej oraz wyłączających się w chwilach zwiększonej produkcji energii.)
Sprzedaż energii w Polsce
Wytwarzana energia może być sprzedana na rynku giełdowym lub OTC (overt-the-counter – poza giełdowym) w ramach handlu przez wytwórców.
Jednym z licencjonowanych podmiotów upoważnionych do prowadzenia notowań energii elektrycznej w Polsce jest Towarowa Giełda Energii – TGE. Została utworzona w 1999 roku, w wyniku przemian rynku energii w Polsce wprowadzanych przez „Prawo Energetyczne” (z roku 1997). Now prawo energetyczne było efektem reform na europejskich rynkach energii. Na TGE energia jest notowana w ramach:
- Rynku Dnia Następnego (RDN/DAM) – tutaj prowadzone są aukcje potocznie zwane I i II fixingiem
- Rynku Dnia Bieżącego (IDM)
- Rynku Terminowego Produktów Energetycznych
Rynek Dnia Następnego oraz Rynek Dnia Bieżącego tworzą tak zwane Rynki SPOT (dostawa i płatności odbywają się najpóźniej do dwóch dni). Notowania są prowadzone w formie aukcji (fixingów) oraz notowań ciągłych.
Czym jest fixing?
Jest to system kursu jednolitego – faza sesji, podczas której członkowie giełdy składają zlecenia kupna i sprzedaży. W przypadku 1 fixingu (rozstrzyganego codziennie o godzinie 10:30, tzw.” krajowego”) krzywe popytu i podaży wyrysowywane są na podstawie zleceń (cena + wolumen) w formie schodów. Przy czym zlecenia składane z wolumenem i odpowiednią ceną trafiają na kolejne etapy krzywej, tworząc kolejne schodki. Punkt przecięcia krzywej popytu i podaży, czyli zleceń kupna i sprzedaży stanowi miejsce rozwiązania fixingu. Taki mechanizm zachodzi dla każdej godziny doby. Zlecenia składane są w ciemno (auction blind), co oznacza, że żaden z uczestników rynku nie widzi innych zleceń niż swoje.
Aukcje – fixingi – podlegają zasadzie kosztu krańcowego – Merit Order. Co to jest?
Merit Order
Merit order – mechanizm ceny krańcowej – to sposób określania ceny. Polega on na zestawianiu możliwości produkcyjnych energii elektrycznej przez poszczególne źródła w danej jednostce czasu z zapotrzebowaniem.
Jednostki wytwórcze są uszeregowane według kosztów wytwarzania energii. Ostatnie źródło, które pozwala na pokrycie zapotrzebowania jest jednocześnie tym, które wyznacza cenę w tym okresie. W polskich realiach zazwyczaj jest to węgiel, w europejskich – gaz ziemny.
W tym miejscu warto zaznaczyć, że OZE (PV, wiatr) „wchodzą” do systemu jako pierwsze – ich koszty są marginalne w porównaniu ze źródłami konwencjonalnymi. Zwiększanie energii z OZE w systemie „wypycha” droższe jednostki poza pulę źródeł niezbędnych do pokrycia zapotrzebowania w danej jednostce czasu – więc cena się obniża. Wszystkie tańsze jednostki – których koszty wytwarzania są niższe – otrzymają cenę źródła krańcowego. Brzmi ciekawie? Generowana w ten sposób nadwyżka pozwala na dodatkowy zarobek dla tańszych źródeł energii.
Co wpływa więc na cenę energii?
Odpowiedź w przypadku Rynku SPOT jest dość oczywista – koszty wytwarzania energii elektrycznej. Od czego zależą koszty wytwarzania? Tutaj warto wrócić do podanego wcześniej podziału jednostek wytwórczych:
- Konwencjonalne – oparte o emisyjne paliwa kopalne – to przede wszystkim koszty paliwa oraz koszty uprawnień do emisji EUA – handlowanych w systemie ETS – spalanie paliw generuje emisję CO2. W przypadku elektrowni zasilanych gazem ziemnym ilość uprawnień koniecznych do zakupienia jest o połowę mniejsza niż w przypadku węgla
- Odnawialne – nie posiadają kosztów paliwa oraz kosztów uprawnień wynikających z emitowania gazów – głównie tylko koszty operacyjne.
Jednak w tym miejscu należy pamiętać, że hurtowa cena energii to tylko jedna ze składowych rachunku za energię. Dalszy opis podstaw rynków hurtowych oraz innych komponentów rachunku w kolejnych artykułach.
Słownik:
Sieć niskiego napięcia – sieć elektroenergetyczna dostarczająca energię do domów i budynków, charakteryzująca się napięciem nie wyższym niż 1 kV (1000 V)
Czytaj także: Jak „węglowa” Polska zaopatrywała Europę w energię
