Kultura
Fragment eseju „Kultura”.
Juan Luis Lorda
Spis treści
Inny świat
Wnętrze każdego człowieka jest przestrzenią o nieokreślonych wymiarach. „We wszystkich naszych słownikach nie ma wystarczającej liczby słów, aby wyrazić to, co dzieje się jednego dnia w duszy człowieka”, zaznacza wielki pisarz francuski, który poświęcił swoje życie na to właśnie, aby opisać duchowy aspekt egzystencji ludzkiej.
Nie jest jednak możliwe poznanie naszego duchowego wnętrza w całości, i to nie ze względu na jego wielowymiarowość, lecz dlatego, że jest ono dla nas w dużej części nieznane jak nieprzebyta dżungla.
W swojej Niekończącej się historii Michael Ende wprowadza nas do niezwykłego królestwa. Poznając ten świat lepiej, czytelnik zaczyna zdawać sobie sprawę, że w rzeczywistości królestwo jest wytworem dziecięcej fantazji. Ten wspaniały świat znika w miarę dorastania dziecka i osłabienia siły jego wyobraźni.
Ten, kto kocha muzykę, doznaje wrażeń, których nie zrozumie ktoś, kto nie nauczył się ich smakować
Świat, do którego będziemy wnikać, nie jest wytworem wyobraźni, ma jednak z nim coś wspólnego: jego istnienie zależy od aktywności umysłu. Jest to rzeczywistość, która – jeśli się w niej uczestniczy – powstaje w umyśle. Kto w niej nie uczestniczy, nie jest w stanie wyobrazić sobie czym ona jest.
Ten, kto kocha muzykę, doznaje wrażeń, których nie zrozumie ktoś, kto nie nauczył się ich smakować; ten, kto nie potrafi kontemplować świata i rozmyślać nad nim, nie pojmie, czym jest filozofia; ten, kto nie miał nigdy przyjaciela, nie wie, czym jest przyjaźń.
Jeśli ktoś nas zapyta, na czym polega miłość, a nigdy sam nie kochał, co mu odpowiemy? Że ma coś wspólnego z biciem serca? Albo jeśli pragnie wiedzieć, co przeżywamy, gdy podziwiamy piękny obraz, czy powiemy mu, że czujemy się tak samo jak po dobrym obiedzie? Kto nie uczestniczy w sprawach duchowych, nie jest w stanie ich zrozumieć.
To trochę tak, jakby opowiadać komuś niesłyszącemu od urodzenia o V Symfonii Beethovena: „trzecia część zaczyna się od wielu rytmicznych uderzeń, potem nieco zwalnia, by następnie znowu przyspieszyć, ale już nie tak bardzo, potem zaś wszyscy grają i całość brzmi tak, jakby to było…” – no właśnie, jakby czym było?
Napisałem tę książkę, by była pomocna w doskonaleniu ducha. Niestety, niektórzy wierzą – a to istotnie sprawa wiary – że duch nie istnieje. Nie podejmę teraz na nowo wyczerpującej dyskusji, która trwa od dwóch wieków. Nie zależy mi także na jej przedłużaniu, ponieważ dyskutowanie o tym, co oczywiste, jest złą strategią.
Kto poświęci zbyt wiele czasu, aby udowodnić, że jest rozsądny, w końcu przekona innych, że w rzeczywistości nim nie jest: albo jest to oczywiste, albo wszelkie próby zmierzające do udowodnienia tego jedynie powiększą wątpliwość.
U początku XXI wieku mimo wielu jakże cennych odkryć i ustaleń naukowych żadne doświadczenie z materią nie pomaga zbytnio w zrozumieniu spraw ducha: ani idei, ani instytucji, ani miłości. Nie wydaje się także, aby sytuacja ta mogła siękiedykolwiek zmienić. Świat ducha rządzi się innymi prawami, niż świat materii oraz posiada specyficzne słownictwo.
W dniu, w którym nie będziemy już potrzebować tych praw i tego słownictwa, będziemy mogli podejrzewać, że duch nie istnieje i że wszystko w istocie jest materią, ale na razie rzeczywistość jest inna. Jesteśmy zatem zobowiązani do radzenia sobie z tymi doświadczeniami, które są wspólne całej ludzkości, wymagają własnego słownictwa i są uparcie niematerialne. Trzeba być po prostu konsekwentnym.
Kształtowanie duszy a kultura
Dojrzałość ludzka jest owocem długiego procesu, który dotyka wszystkich warstw osobowości. Zaczyna się on wraz z rozwojem biologicznym. Już mały zarodek posiadający dziedzictwo genetyczne przekazane mu w spadku przez rodziców, rozwija się sam. Wystarczy dobrze go odżywiać. Przetwarza substancje, których mu się dostarcza, i wciela je do swego własnego porządku. Jest organizmem zorganizowanym i zdolnym do organizowania. Przy pewnego rodzaju uporządkowanej eksplozji witalności, bez proszenia nas o zgodę osiąga swoją doskonałość fizjologiczną.
Nasze życie duchowe rozwija się znacznie wolniej. Żyjemy dużo wcześniej zanim uświadomimy sobie, co znaczy żyć. Gdy pojawia się dojrzałość fizjologiczna w okresie młodzieńczym – duch zaledwie zdążył rozpocząć swoją aktywność: dopiero co nauczył się myśleć o abstraktach.
Natomiast bardzo często osiąga się pełnię życia intelektualnego, gdy życie biologiczne rozpoczyna już swój schyłek. Mędrcy we wszystkich kulturach zwykli być starcami, choć nie wszyscy starcy są mędrcami. Życie intelektualne wydaje się rosnąć bez ograniczeń i zawiesza się tylko wtedy, gdy zawodzi narzędzie – pokłady biologiczne pamięci czy języka.
Duch ludzki musi zostać przebudzony z letargu, jak w baśni o śpiącej królewnie, która ocknęła się pod wpływem jednego pocałunku. W ten sam sposób duch ludzki budzi się dzięki komunikacji ludzkiej.
Tak mówi jeden z wielkich psychiatrów, Viktor Frankl: „Kto wychował dziecko, zna tę chwilę, w której wypowiada się ono po raz pierwszy, ten, kto to przeżył, zna zadziwienie tą pierwszą chwilą, zadziwienie pierwszym uśmiechem dziecka, gdy ukazuje ono coś, co dotychczas skrywało w sobie”.
Zaledwie zdajemy sobie sprawę z tego nadzwyczajnego cudu. Posiadamy zdolność myślenia, ale nie jesteśmy w stanie obudzićjej sami. Każdy byt ludzki wkracza w świat inteligencji dzięki komunikacji z innymi, dzięki pocałunkowi słowa. Dzieci zaczynają używać wyrazów oraz mówić (i myśleć), gdy słyszą rozmawiających rodziców.
Mówienie (i myślenie) nie jest konieczną konsekwencją ich wzrastania, nie zaczynają one spontanicznie mówić, jak ma to miejsce z widzeniem. Dzieci uczą się języka, który słyszą u swoich rodziców, nie wymyślają go. Stosowanie języka jest owocem pewnej „edukacji”. Mówią, ponieważ „zostały wypowiedziane”.
Filozofia jest uprawą ducha
Tę dziwną kombinację naturalnej, wrodzonej zdolności i zewnętrznego bodźca kulturowego nazywamy edukacją. Etymologiczny rodowód tego słowa oznacza „wyciągnięcie na zewnątrz”, a więc dobrze oddaje to, co nazywa. Z jednej strony każdy człowiek posiada już w zarodku predyspozycje na przykład do mówienia, ale z drugiej strony potrzebuje zewnętrznych bodźców, które tę zdolność obudzą i obdarzą formą.
Dlatego mówi się, że rozwój życia duchowego jest „dialogiem”. Nie jest procesem wchłaniania, jak odżywianie ciała. Ciało zamienia w siebie to, co spożywa; odwrotnie dusza: przyjmuje formę tego, czym się ją karmi.
Kiedy pragnie się wyhodować pszczołę matkę, dostarcza się jej na plastrze miodu specjalnego pożywienia, które nazywa się„królewskim mleczkiem”. Każdy człowiek również potrzebuje dobrze przygotowanego pokarmu, aby jego duch się przebudziłi ukształtował. Działanie tego zjawiska jest oczywiście inne u ludzi i inne u pszczół. Człowiek jest istotą wolną, dlatego rezultat jego starań nie zależy jedynie od tego, co się mu ofiaruje, lecz również od tego, jakie właściwe dla niego wartości przyjmie i jak je zastosuje. Z tego właśnie powodu wychowanie nie jest techniką, lecz sztuką.
Żyć w sposób ludzki
Na przestrzeni wieków ludzie poprzez własne doświadczenie zgromadzili pewien zasób wartości, które są wyznacznikiem tego, co znaczy żyć w sposób „ludzki”. Ten depozyt, głównie niematerialny, jest „kulturą”. Pochodzące z języka łacińskiego słowo „kultura” oznacza „uprawianie”.
Być może jako pierwszy zastosował je przenośnie w tym właśnie sensie Cyceron, mówiąc: Cultura animi philosophia est („Filozofia jest uprawą ducha”). Mówiąc o filozofii, Cyceron miał na myśli ogólnąmądrość życiową, zgromadzone i przemyślane doświadczenie ludzkie, które otwiera drogę do głębokiej wiedzy o tym, kim człowiek jest i co powinien czynić. Ta mądrość posiada charakter humanizujący: jest „kształtująca”, ponieważ kształtuje człowieczeństwo. Stąd przypisana jest do sfery kultury i humanizmu.
Gdy dziś mówi się o kulturze, nie myśli się raczej o uszlachetnianiu człowieka, o jego wymiarze osobowym, ale o dziedzictwie kulturowym, które posiadamy w dotykalnych eksponatach, tj. o aspekcie obiektywnym. Przez kulturę rozumiemy pokaźny zasób poznania naukowego, olbrzymią różnorodność technik i narzędzi, które pozwalają nam na panowanie nad naturą, szeroki depozyt myśli zawarty w dziełach tak wielu uczonych, zebrane i przestudiowane w wielu tomach wspomnienia historyczne, różnorakie i wyspecjalizowane instytucje, organizacje społeczne i prawne, zbiór zwyczajów społecznych (form, zabaw, świąt etc.) i niezmierzone dziedzictwo dzieł artystycznych i rzemieślniczych. Ale to wszystko jest tylko zewnętrznym osadem.
Instytucje kulturalne
Rozprzestrzenianie się instytucji kulturalnych wprowadza do tej panoramy duże zamieszanie, ponieważ aby usprawiedliwićswoje istnienie, poświęcają się one z tym samym entuzjazmem (tzn. bez żadnego kryterium) konserwacji katedr i wytwarzaniu sera, promocji teatru eksperymentalnego i przygotowania ekspozycji na temat graffiti na murze berlińskim.
Wielkowymiarowy świat, który żyje radośnie z subwencji otrzymywanych od różnych organizacji, sprawił, że wyraz „kultura” się zdewaluował z powodu naciągania jego znaczenia. Dziś przymiotnik „kulturalny” sugeruje niejasną i tajemniczą jakość, przypominającą ektoplazmę spirytualistów, którą w sposób zawodowy zajmuje się grupa wtajemniczonych, mniej lub bardziej dziwacznych osób.
Definicja terminu – kultura
Ważną sprawą pozostaje zatem wyjaśnienie terminu „kultura”, ponieważ bez jasnej idei tego, czym ona jest (a jest uszlachetnianiem człowieka), niemożliwe jest wychowanie. Czasem twierdzi się, że wychowanie polega po prostu na przekazaniu obiektywnego dziedzictwa kulturowego. Naturalnie, jest to niewykonalne zarówno ze względu na jego niezmierzony charakter, jak i dotyczące go i narastające wspomniane nieporozumienia wynikłe z mylnej interpretacji, czym jest kultura. W tym kontekście znajduje się nieuprawnione uzasadnienie dla wielu uproszczeń i pragnienie wychowania poprzez przekazywanie tego, co wydaje się bardziej obiektywne i mniej dyskusyjne, zwłaszcza rezultaty nauk pozytywnych i wiedzy użytecznej (matematyki, języków nowożytnych).
Mają na to wpływ takie pokusy pozytywistyczne i uprzedzenia ideologiczne. Dlatego niemal bez ostrzeżenia wychowanie, zamiast ukierunkowywać ku „humanizowaniu” i „kształtowaniu” ludzi, staje się „nauczaniem” i zajmuje się przekazywaniem wiedzy. A w miarę, jak ona się komplikuje, staje się „informacją”, to znaczy, że przekazuje się „dane”, a zwłaszcza dane obiektywne, z nadzieją, że w głowach roztrzepanych dzieci dokona się ich samoczynna synteza.
Wiedza mniej lub bardziej obiektywna podlega od wielu lat gwałtownej ekspansji. Podobnie jak ma to miejsce w wielu sektorach gospodarki, które są nadwyrężone swoją własną aktywnością, cierpimy na ostry kryzys nadmiaru. Dziś problemem krajów rozwiniętych nie jest brak, lecz nadmiar. A nadmiar w sferze ducha ma swoje konsekwencje dużo poważniejsze niż w przemyśle: inteligencja, gdy nie jest w stanie „strawić” w uporządkowany sposób ogromu poznania, które do niej dociera, ulega swoistej blokadzie.
Być może za barbarzyńcę uznany zostanie każdy, kto się odważy zasugerować, że sam nadmiar książek może być tak szkodliwy dla kultury, jak ich brak
Kultura i rola wiedzy
We wszystkich obszarach wiedzy posiadamy dziś niezliczonych specjalistów, instytuty i uniwersytety, a ponadto tak liczne badania i tak niezmierzoną ilość publikacji, że nie ma umysłów zdolnych do zintegrowania popękanych elementów konkretnych dyscyplin. Mówiąc metaforycznie: wszystkie zioła stały się drzewami i nie widać już lasu. Całe rzesze uczonych zdołały zagubić się w gmatwaninie, którą sami stworzyli (na przykład w niektórych gałęziach lingwistyki, teorii literatury, socjologii), pozostawiając ją poza zasięgiem przeciętnej osoby, która nie może jej ogarnąć, bazując jedynie na zdrowym rozsądku.
Zakładamy, że wiemy dużo więcej na każdy temat, ale nie wiemy, „kto” to wie. Biblioteki składają lawiny książek. Internet niczym ocean przyjmuje bezmiar dokumentów, do którego wpływają wszystkie wody, a wyspecjalizowane dodatki w prasie zajmują się opisywaniem przypadków najbardziej niesamowitych i barwnych, aby zabawić tym swoich czytelników.
Wiedział coś o tym procesie Borges, który zamieszkał w pewnej bibliotece, gdy pisał Bibliotekę Babel. Podobnie poeta Pedro Salinas ostrzegał już przed kilku laty: „Dzisiejszy człowiek jest jakby osaczony przez hufce książek. Pozostaje zagubiony w środku kultury. I jak nigdy stał się potworem swojego labiryntu (…). Być może za barbarzyńcę uznany zostanie każdy, kto sięodważy zasugerować, że sam nadmiar książek może być tak szkodliwy dla kultury, jak ich brak”.
Nadmierna obfitość prowadzi do tego, że syntezy stosowane dla celów nauczania będą niekiedy arbitralne albo podlegające preferencjom ideologicznym. To stawia problem, który dostrzegał już Petrarca: „Cóż mi przyjdzie z tego, że znam naturędzikich bestii, ptaków, ryb i węży, jeśli nie znam lub pogardzam naturą człowieka, celem, dla którego się narodziliśmy oraz tym skąd przychodzimy i dokąd zmierzamy?”.
Wydaje się, że zagubiła się między drzewami puszczy najbardziej humanizująca część kultury, na którą składają się mądrość, cnota, sztuka doskonalenia ludzkiego ducha. Jak zaznacza E.F. Schumacher: „Zaniedbanie, a właściwie odrzucenie mądrości zaszły już tak daleko, że większość naszych intelektualistów nie ma najmniejszego pojęcia, co słowo mądrość znaczy”.
Dlatego tak bardzo ważne jest zachowanie znaczenia humanizującego oraz osobowego kultury. Na tym polega humanizm.
Ten fragment nie zawiera przypisów autora, ze względu na czytelność tekstu online. Dodatkowo są śródtytuły od redakcji.
Czytaj także: „Doświadczenie estetyczne”.
<